زنجیره‌ای برای «طلای سرخ»؛ روایت زربرج از تحول در صنعت زعفران ایران

از مدیریت علمی مزارع و آموزش کشاورزان تا اشتغال‌زایی گسترده، تضمین اصالت محصول و چشم‌انداز تبدیل اصفهان به قطب زعفران ایران

زعفران به‌عنوان یکی از ارزشمندترین محصولات کشاورزی ایران که به «طلای سرخ» شهرت یافته، سال‌هاست جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد کشاورزی و صادرات کشور دارد. با وجود این ظرفیت بزرگ، صنعت زعفران همواره با چالش‌هایی مانند تولید سنتی، ضعف در تکمیل زنجیره ارزش، حضور واسطه‌ها، مشکلات بازار و مسئله تقلب در محصول مواجه بوده است. در چنین شرایطی، شکل‌گیری مجموعه‌هایی که تلاش می‌کنند زنجیره تولید تا بازار را به‌صورت یکپارچه مدیریت کنند، می‌تواند مسیر تازه‌ای برای این محصول استراتژیک باز کند.

در چنین شرایطی، شرکت زعفران زربرج تلاش کرده است با طراحی و اجرای یک الگوی متفاوت، این مسیر را دگرگون کند. مجموعه‌ای که از آن به عنوان نخستین دریافت‌کننده مجوز زنجیره تولید و ارزش زعفران در کشور یاد می‌شود و حالا مدیران آن از شکل‌گیری نخستین زنجیره کامل تولید، خدمات و بازرگانی زعفران سخن می‌گویند؛ زنجیره‌ای که از مرحله آموزش و کشت آغاز می‌شود، به مدیریت مزرعه، برداشت، فرآوری، کنترل کیفیت، بسته‌بندی، فروش و حتی توسعه برند می‌رسد و در نهایت می‌کوشد محصولی دارای اصالت، شناسنامه و پشتوانه آزمایشگاهی را به دست مصرف‌کننده برساند.

جواد حق‌شناس: زعفران باید از یک محصول سنتی به یک صنعت دانش‌بنیان تبدیل شود

به گزارش خبرنگار دنیای اسرار :جواد حق‌شناس، مدیرعامل شرکت زربرج، در نشست خبری با قدردانی از همراهی اصحاب رسانه اظهار کرد: توسعه زمانی شکل می‌گیرد که تجربه‌ها، دغدغه‌ها، ظرفیت‌ها و دستاوردها در فضای عمومی مطرح شود و رسانه‌ها در این مسیر نقشی تعیین‌کننده و اثرگذار دارند. به گفته او، اگر قرار باشد ظرفیت‌های واقعی بخش کشاورزی و به‌ویژه محصولی راهبردی مانند زعفران به درستی شناخته و تقویت شود، این موضوع بدون روایت دقیق، شفاف و مسئولانه رسانه‌ها ممکن نخواهد بود.

وی با اشاره به جایگاه ممتاز ایران در تولید زعفران جهان افزود: ایران با تولید حدود ۹۴ تا ۹۵ درصد زعفران دنیا، بزرگ‌ترین تولیدکننده این محصول است و همین موضوع نشان می‌دهد که زعفران نه یک محصول عادی، بلکه یک دارایی راهبردی برای کشور به شمار می‌رود؛ محصولی که می‌تواند در حوزه ارزآوری، اشتغال‌زایی، توسعه صادرات غیرنفتی و تقویت اقتصاد مناطق روستایی نقش بسیار مهمی ایفا کند.

حق‌شناس تأکید کرد :با وجود این جایگاه کم‌نظیر، همچنان در برخی بخش‌ها با نگاه سنتی به زعفران مواجه هستیم؛ نگاهی که باعث شده بخشی از ظرفیت واقعی این محصول در زنجیره تولید، فرآوری، برندسازی و بازار از بین برود یا به‌درستی بالفعل نشود.

مدیرعامل شرکت زعفران زر برج با اشاره به سابقه فعالیت این مجموعه گفت: این شرکت در حدود دو دهه گذشته در حوزه زعفران حضور داشته، اما فعالیت تجاری هدفمند و ساختارمند آن از سال ۱۳۹۷ با رویکردی جدید آغاز شده است.

وی توضیح داد :از همان ابتدا تلاش شده به جای نگاه صرف به بازار و خرید و فروش محصول، یک زنجیره کامل ارزش برای زعفران طراحی و اجرا شود؛ زنجیره‌ای که از کشاورز آغاز می‌شود و با مدیریت مزرعه، آموزش، فرآوری، تولید، بسته‌بندی، کنترل کیفیت و عرضه در بازارهای داخلی و خارجی ادامه می‌یابد. به گفته او، تفاوت اصلی زر برج با بسیاری از فعالان این حوزه در همین نگاه زنجیره‌ای و حضور از ابتدای فرآیند تولید تا مرحله نهایی عرضه محصول است.

جواد حق‌شناس با بیان اینکه توسعه پایدار در صنعت زعفران زمانی محقق می‌شود که کشاورز در مرکز تصمیم‌گیری و اجرا قرار بگیرد، تصریح کرد: هدف ما از ابتدا این بوده است که کشاورز صرفاً تولیدکننده خام محصول نباشد، بلکه به عنوان یکی از ارکان اصلی زنجیره ارزش در فرآیند توسعه دیده شود.

او افزود :این نگاه، به‌ویژه در حوزه کشاورزی قراردادی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا در چنین مدلی، رابطه میان مجموعه تولیدی و کشاورز، رابطه‌ای مقطعی و صرفاً مبتنی بر خرید محصول نیست، بلکه یک همکاری مستمر، برنامه‌ریزی‌شده و مبتنی بر آموزش، پشتیبانی و مدیریت است.

وی در ادامه با اشاره به گستره فعالیت‌های زر برج اظهار کرد: در حال حاضر این مجموعه در بیش از دو هزار هکتار سطح زیر کشت، در ۱۶ استان و بیش از ۱۶۰ شهرستان کشور مدیریت و حضور فعال دارد.

به گفته وی :این گستره فعالیت نشان می‌دهد که نگاه زر برج محدود به یک منطقه یا یک بازار خاص نیست، بلکه مجموعه تلاش کرده الگویی قابل توسعه در سطح ملی ایجاد کند؛ الگویی که بتواند در مناطق مختلف کشور متناسب با شرایط اقلیمی و ظرفیت‌های بومی اجرا شود.

مدیرعامل زر برج با اشاره به دریافت نخستین مجوز زنجیره تولید و ارزش زعفران از وزارت جهاد کشاورزی گفت: این مجوز برای ما فقط یک عنوان اداری یا یک امتیاز رسمی نیست، بلکه نشانه‌ای از به رسمیت شناخته شدن یک مدل متفاوت در صنعت زعفران کشور است. او توضیح داد که هدف اصلی این مجموعه، پیاده‌سازی الگوی کشاورزی قراردادی و نگاه زنجیره‌ای در صنعت زعفران بوده است؛ مدلی که در آن همه حلقه‌ها، از مزرعه تا بازار، به‌صورت پیوسته و هماهنگ تعریف می‌شوند و کشاورز به عنوان مهم‌ترین حلقه این زنجیره در مرکز توجه قرار می‌گیرد.

حق‌شناس با تشریح نتایج این مدل طی سال‌های اخیر اظهار کرد: فعالیت‌های این مجموعه در هفت سال گذشته حدود دو میلیون و ۹۰۰ هزار نفر-روز اشتغال در کشور ایجاد کرده و زمینه کارآفرینی برای حدود هزار و ۴۷۰ نفر را نیز فراهم آورده است.

وی این ارقام را صرفاً آمار ندانست و گفت: پشت هر عدد، مجموعه‌ای از خانواده‌ها، روستاها، مزارع و فرصت‌های اقتصادی قرار دارد که توانسته‌اند از مسیر توسعه زعفران، به جریان درآمد و اشتغال متصل شوند. به گفته او، اگر این مدل در مقیاس بزرگ‌تر توسعه پیدا کند، می‌تواند نقش مهمی در تقویت اقتصاد محلی، افزایش تاب‌آوری خانوارهای روستایی و حتی جلوگیری از مهاجرت ایفا کند.

وی با بیان اینکه بسیاری از شرکت‌های فعال در حوزه زعفران فقط در مرحله خرید و فروش محصول حضور دارند، افزود: زر برج از ابتدا مسیر متفاوتی را انتخاب کرده و تصمیم گرفته است از نخستین مرحله تولید، در کنار کشاورزان قرار بگیرد.

حق‌شناس گفت :این همراهی شامل آموزش، مشاوره تخصصی، مدیریت مزرعه، پشتیبانی در فرآیند تولید و نظارت بر کیفیت است تا در نهایت محصولی با کیفیت بالاتر، عملکرد بهتر و ارزش افزوده بیشتر تولید شود. به گفته او، این حضور مستمر در کنار کشاورز، یکی از مهم‌ترین دلایل موفقیت مجموعه در ارتقای کیفیت تولید بوده است.

مدیرعامل زر برج ادامه داد: آموزش و ترویج از سال ۱۳۹۷ به عنوان نخستین حلقه زنجیره ارزش به صورت جدی در دستور کار مجموعه قرار گرفته و امروز زر برج به عنوان نخستین مجموعه بخش خصوصی همکار سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان در حوزه آموزش تخصصی زعفران فعالیت می‌کند.

وی تأکید کرد : تجربه چند سال اخیر نشان داده هر جا آموزش هدفمند، کاربردی و مستمر به مزرعه رسیده، نتیجه آن در عملکرد، کیفیت و بهره‌وری به‌وضوح دیده شده است. از نگاه وی توسعه زعفران بدون آموزش کشاورزان و انتقال دانش روز، عملاً به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

حق‌شناس با اشاره به نتایج اجرای برنامه‌های آموزشی و مدیریتی در مزارع گفت: متوسط برداشت زعفران در استان اصفهان طی سال‌های گذشته حدود ۲.۵ تا ۳ کیلوگرم در هر هکتار بوده، اما امروز این میزان در نتیجه آموزش، مدیریت علمی مزارع و توجه به افزایش بهره‌وری، به بیش از ۷ کیلوگرم در هر هکتار رسیده است.

وی این افزایش را نشانه‌ای روشن از تأثیر دانش فنی و مدیریت مزرعه دانست و افزود :ارتقای عملکرد، بیش از آنکه وابسته به گسترش سطح زیر کشت باشد، به اصلاح روش‌ها، آموزش مستمر و اجرای دقیق اصول تولید بستگی دارد.

به گفته مدیرعامل زر برج، این افزایش بهره‌وری فقط یک دستاورد فنی یا کشاورزی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای نیز دارد. او توضیح داد :وقتی عملکرد مزرعه افزایش می‌یابد، درآمد کشاورز هم بیشتر می‌شود و همین موضوع می‌تواند به پایداری اقتصاد خانوارهای روستایی کمک کند.

حق‌شناس تأکید کرد :تقویت درآمد کشاورزان، افزایش انگیزه برای ماندگاری در روستا، کاهش مهاجرت و کمک به توسعه پایدار مناطق تولیدکننده زعفران، از مهم‌ترین پیامدهای همین رویکرد بهره‌ورانه است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به اجرای طرح‌های نوآورانه در مدیریت مزارع اشاره کرد و گفت: برای نخستین بار سامانه‌ای الکترونیکی برای مدیریت فرآیند تولید زعفران طراحی شده تا تمامی مراحل برداشت، فرآوری و تولید محصول به‌صورت هوشمند رصد و مدیریت شود. او این اقدام را بخشی از حرکت زر برج به سمت کشاورزی دقیق و داده‌محور دانست و افزود که استفاده از ابزارهای فناورانه در سال‌های آینده به یکی از ضرورت‌های اصلی رقابت‌پذیری در صنعت زعفران تبدیل خواهد شد.

حق‌شناس با اشاره به اهمیت اصالت و کیفیت محصول در بازار زعفران اظهار کرد: یکی از تفاوت‌های اصلی زر برج با بسیاری از محصولات موجود در بازار، تأکید بر اصالت، کنترل کیفیت و ارائه محصول با پشتوانه آزمایشگاهی است.

وی عنوان داشت : در بازاری که مسئله اطمینان مصرف‌کننده و نگرانی از تقلب اهمیت بالایی دارد، نمی‌توان تنها با ادعا یا تبلیغ اعتماد ساخت؛ بلکه باید سازوکار مشخص، قابل ارزیابی و شفاف برای تضمین کیفیت و اصالت وجود داشته باشد.

وی افزود: محصولات زر برج با آنالیز آزمایشگاهی، شناسه محصول و ضمانت برگشت ارائه می‌شوند تا مصرف‌کننده با اطمینان بیشتری محصول مورد نیاز خود را انتخاب کند. به گفته او، این سازوکار علاوه بر آنکه اعتماد خریدار را تقویت می‌کند، می‌تواند به تدریج به شکل‌گیری فرهنگ مصرف مبتنی بر کیفیت، شفافیت و ردیابی‌پذیری نیز کمک کند؛ موضوعی که برای آینده بازار داخلی و نیز حضور جدی‌تر در بازارهای صادراتی اهمیت زیادی دارد.

مدیرعامل زر برج در پایان تأکید کرد: آینده صنعت زعفران در ایران در گرو عبور از نگاه سنتی و حرکت به سمت زنجیره‌ای است که در آن آموزش، مدیریت علمی، کشاورزی قراردادی، فناوری، کنترل کیفیت و توسعه بازار در کنار یکدیگر قرار گیرند.

وی خاطرنشان کرد :اگر این مسیر با جدیت دنبال شود، زعفران می‌تواند نه‌تنها به عنوان یک محصول ممتاز کشاورزی، بلکه به عنوان یک پیشران واقعی در توسعه اقتصادی، اشتغال‌زایی و تقویت معیشت خانوارهای روستایی نقش‌آفرینی کند.

مجتبی حق‌شناس: اصفهان می‌تواند به یکی از قطب‌های تولید زعفران کشور تبدیل شود

در ادامه این نشست، مجتبی حق‌شناس عضو هیئت‌مدیره شرکت زربرج نیز با اشاره به ظرفیت‌های استان اصفهان در حوزه زعفران گفت :طی سال‌های اخیر برنامه‌ریزی جدی برای توسعه کشت این محصول در استان انجام شده است.

وی با اشاره به اینکه از سال ۱۳۹۷ مسیر توسعه زعفران در اصفهان با برنامه‌ریزی مشخصی دنبال شده، توضیح داد :امروز این استان توانسته به رتبه سوم تولید زعفران در کشور دست پیدا کند. به گفته او، میانگین برداشت بیش از هفت کیلوگرم زعفران در هر هکتار نشان می‌دهد که با مدیریت صحیح و آموزش کشاورزان می‌توان بهره‌وری تولید را افزایش داد.

مجتبی حق‌شناس یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت در این مسیر را آموزش تخصصی کشاورزان دانست .

عضو هیئت‌مدیره زربرج  توضیح داد :با همکاری جهاد کشاورزی و سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای، دوره‌های آموزشی متعددی برای کشاورزان برگزار شده و پس از آموزش نیز کشاورزان در قالب قرارداد با مجموعه همکاری می‌کنند.

به گفته وی ، در این مدل علاوه بر آموزش، حمایت عملی نیز از کشاورزان صورت می‌گیرد؛ از مرحله تأمین پیاز زعفران و مدیریت مزرعه گرفته تا خرید محصول.  مجتبی حق شناس تأکید کرد :محصول کشاورزان به‌صورت نقدی خریداری می‌شود و این موضوع نقش مهمی در ایجاد اعتماد میان کشاورزان و مجموعه داشته است.

عضو هیئت‌مدیره زربرج در ادامه به ارزش اقتصادی زعفران اشاره کرد و گفت :قیمت هر کیلوگرم زعفران خشک در حال حاضر حدود ۲۵۰ میلیون تومان است و همین مسئله نشان می‌دهد که مدیریت صحیح این محصول می‌تواند نقش مهمی در اقتصاد کشاورزی ایفا کند.

او همچنین به مسئله تقلب در بازار زعفران اشاره کرد و گفت: متأسفانه در برخی موارد از مواد مختلفی مانند الیاف مصنوعی، کاکل ذرت یا مواد رنگی برای تقلب در زعفران استفاده می‌شود. به گفته او، برای مقابله با این مسئله لازم است محصول دارای شناسنامه و پشتوانه آزمایشگاهی باشد تا مصرف‌کننده بتواند از اصالت آن اطمینان حاصل کند.

مهرداد حق‌شناس: تغذیه مناسب مزرعه و آموزش کشاورزان، کلید حفظ کیفیت زعفران

در بخش دیگری از این نشست، مهرداد حق‌شناس مدیر فروش زربرج نیز به اهمیت مدیریت تغذیه مزارع زعفران اشاره کرد.

وی گفت: طی حدود ده سال گذشته این مجموعه با شرکت‌های تولیدکننده مواد مغذی کشاورزی همکاری داشته تا بهترین ترکیبات غذایی برای مزارع زعفران انتخاب و به کشاورزان پیشنهاد شود.

به گفته مدیر فروش زربرج، استفاده از مواد مغذی مناسب می‌تواند تأثیر مستقیمی بر کیفیت عطر و رنگ زعفران داشته باشد. در برخی مزارع که به دلیل خرد بودن مالکیت یا محدودیت منابع، تغذیه مناسب خاک انجام نمی‌شود، کیفیت کلاله زعفران کاهش پیدا می‌کند و ممکن است رنگ‌دهی و کیفیت ظاهری محصول پایین‌تر از حد استاندارد باشد.

مهرداد حق‌شناس همچنین به موضوع استفاده نادرست از سموم در برخی مزارع اشاره کرد و افزود:در بسیاری از موارد کشاورزان به دلیل نداشتن اطلاعات کافی از سموم استفاده می‌کنند؛ در حالی که باقی‌مانده این سموم در آزمایش‌های کیفی مشخص می‌شود و در صورت صادراتی بودن محصول، ممکن است محموله در گمرک‌ها بازگردانده شود.

وی تأکید کرد :در آموزش‌های ارائه‌شده به کشاورزان تلاش می‌شود روش‌های جایگزین و ترکیبات مناسب به آن‌ها معرفی شود تا بدون استفاده از سموم، کیفیت محصول حفظ شود.

مدیر فروش زربرج در پایان به یک روش ساده برای تشخیص اولیه اصالت زعفران اشاره کرد و گفت :مصرف‌کنندگان می‌توانند چند رشته زعفران را در آب سرد قرار دهند. اگر زعفران به سرعت رنگ آزاد کند، احتمال تقلبی بودن آن بسیار زیاد است؛ چرا که زعفران طبیعی به‌تدریج و طی حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه رنگ خود را آزاد می‌کند.

حرکت به سمت آینده‌ای شفاف‌تر برای زعفران ایران

به گزارش دنیای اسرار ،مجموعه سخنان مدیران زربرج نشان می‌دهد که آینده صنعت زعفران ایران در گرو حرکت به سمت مدیریت علمی، استفاده از فناوری، آموزش کشاورزان و ایجاد شفافیت در بازار است. تکمیل زنجیره ارزش، افزایش بهره‌وری مزارع، جلوگیری از تقلب در بازار و تقویت نقش کشاورزان در این زنجیره می‌تواند مسیر تازه‌ای برای توسعه این محصول ارزشمند در کشور ایجاد کند.

زعفران ایران اگرچه سال‌هاست در جهان شناخته شده، اما شکل‌گیری ساختارهای حرفه‌ای در تولید و عرضه می‌تواند جایگاه آن را در بازارهای جهانی بیش از پیش تقویت کند و سهم واقعی این «طلای سرخ» را به تولیدکنندگان و کشاورزان ایرانی بازگرداند.

خبرنگار:علیرضاهژبری